Annette Golaz. Kiedy cyjanotypia przestaje być tylko błękitem

Cyjanotypia należy do tych historycznych procesów fotograficznych, które posiadają niemal natychmiast rozpoznawalny język wizualny. Charakterystyczny błękit stał się jej znakiem rozpoznawczym, ale zarazem przez dziesięciolecia wyznaczał granice tego, jak obraz wykonany tą techniką miał wyglądać. Współczesna praktyka Annette Golaz pokazuje, że granice te można przesunąć znacznie dalej.

Nie chodzi przy tym o prostą modernizację dawnego procesu. Annette Golaz interesuje przede wszystkim możliwość wykorzystania cyjanotypii do budowania obrazu, który nie jest już definiowany wyłącznie przez właściwą temu procesowi monochromatyczność. Jej eksperymenty z tonowaniem i kolorem prowadzą do sytuacji, w której cyjanotypia zaczyna funkcjonować jako narzędzie świadomego kształtowania obrazu, a nie jako gotowa estetyka.¹

To właśnie kolor jest jednym z najważniejszych elementów tej przemiany.

Poza błękitem

Początkowo cyjanotypia nie zajmowała centralnego miejsca w praktyce Annette Golaz. Artystka interesowała się również gumą dwuchromianową, platyną i palladem, a cyjanotypię wykorzystywała między innymi w połączeniu z innymi procesami. Z czasem zaczęła jednak badać jej możliwości znacznie intensywniej. Sama podkreśla, że istotnym impulsem była dla niej zarówno prostota procesu, jak i możliwość eksperymentowania z nim bez obciążeń charakterystycznych dla niektórych innych technik.²

Ten zwrot okazał się ważny, ponieważ Annette Golaz nie zaakceptowała ograniczenia cyjanotypii do jej tradycyjnego błękitu. Rozpoczęte przez nią badania nad tonowaniem przy pomocy materiałów roślinnych doprowadziły do uzyskania szerokiego zakresu barw. W jej późniejszych pracach pojawiają się między innymi czerwienie, róże, żółcie oraz bardziej neutralne tony.³

W ten sposób kolor przestaje być wyłącznie skutkiem zastosowanego procesu.

Staje się środkiem budowania obrazu.

To subtelna, ale zasadnicza zmiana. W klasycznej cyjanotypii kolor jest jednym z podstawowych wyróżników techniki. U Annette Golaz staje się natomiast elementem decyzji artystycznej. Obraz nie musi już podporządkowywać się jednej dominującej tonacji, lecz może być komponowany poprzez relacje pomiędzy różnymi barwami.

Cyjanotypia przestaje więc mówić wyłącznie własnym, rozpoznawalnym językiem. Artystka zaczyna mówić poprzez cyjanotypię.

Kolor jako sposób obrazowania

W trójkolorowych pracach Annette Golaz szczególnie wyraźnie widać zmianę stosunku pomiędzy fotografią a odbitką. Obraz nie jest już po prostu fotograficznym zapisem przełożonym na konkretny proces. Zostaje skonstruowany z kilku niezależnych informacji barwnych, które dopiero razem tworzą finalną całość.⁴

Najważniejszy jest tutaj nie sam fakt pojawienia się koloru, lecz to, że kolor wpływa na sposób widzenia fotografowanego motywu.

Odbiorca nie otrzymuje obrazu, który został jedynie „pokolorowany”. Poszczególne warstwy współtworzą jego strukturę i atmosferę. Dzięki temu cyjanotypia zaczyna zbliżać się do sposobu myślenia właściwego grafice, gdzie odbitka jest rezultatem świadomego konstruowania obrazu, a nie wyłącznie jego reprodukcji.

W praktyce Annette Golaz fotografia źródłowa może zostać daleko przekształcona. Jej znaczenie pozostaje istotne, ale nie determinuje już ostatecznego wyglądu dzieła. To, co widzimy jako finalny obraz, jest efektem kolejnych decyzji dotyczących koloru, materiału i relacji pomiędzy warstwami.

Właśnie dlatego jej prace trudno traktować wyłącznie jako przykłady „nowoczesnej cyjanotypii”. Bardziej trafne byłoby powiedzenie, że wykorzystują one cyjanotypię do stworzenia nowego sposobu obrazowania fotograficznego.

Między fotografią a obrazem

Annette Golaz sama opisuje tę zmianę bardzo wyraźnie. W odpowiedziach udzielonych w ramach naszych badań wskazuje, że fotografia stała się dla niej bardziej punktem wyjścia niż zakończonym dziełem i że coraz częściej postrzega siebie jako printmaker, a nie wyłącznie jako fotografkę.⁵

To określenie dobrze porządkuje jej praktykę.

Fotografia nadal pozostaje początkiem procesu, ale późniejsza praca nad odbitką może zmienić jej charakter do tego stopnia, że finalny obiekt zaczyna funkcjonować na pograniczu fotografii i grafiki artystycznej. Materiał, kolor, sposób wykonania oraz fizyczność odbitki nie są dodatkami do zdjęcia. Współtworzą jego końcową formę.⁶

W tym sensie twórczość Annette Golaz dobrze pokazuje, co dzieje się wtedy, gdy historyczna technika przestaje być jedynie sposobem produkowania obrazu, a zaczyna wpływać na jego znaczenie.

Fotografia nie znika.

Zmienia się miejsce, które zajmuje w całym procesie powstawania dzieła.

Fear of Dementia

Najbardziej przekonująco widać tę zależność w projekcie Fear of Dementia.

Annette Golaz pracuje nad nim w dialogu z poetką, z którą dzieli doświadczenie wieloletniej opieki nad matką. Punktem wyjścia jest doświadczenie stopniowego zanikania pamięci i związanej z nim zmiany sposobu postrzegania rzeczywistości. Artystka poszukuje dla tego doświadczenia odpowiedniej formy wizualnej, wykorzystując między innymi rozmyty obraz powstający wewnątrz skonstruowanej przez nią kamery obscura. Następnie reprodukuje go w formie trójkolorowych cyjanotypii.⁷

Tutaj sposób obrazowania jest nierozerwalnie związany z treścią.

Nieostrość, rozproszenie i nietypowa kolorystyka nie pełnią jedynie funkcji estetycznej. Wprowadzają do obrazu element niestabilności. Fotografia przestaje być jednoznacznym świadectwem rzeczywistości, a zaczyna przypominać wspomnienie, które zachowuje pewne fragmenty doświadczenia, ale nie pozwala już odtworzyć go w sposób kompletny.

Co istotne, projekt nie ogranicza się do relacji fotografia–obraz. Powstaje w dialogu z poezją: czasami obraz staje się impulsem dla nowego wiersza, innym razem tekst prowadzi do powstania kolejnej fotografii.⁸

Cyjanotypia znajduje więc tutaj zastosowanie nie dlatego, że jest historyczna, lecz dlatego, że jej materialne i wizualne właściwości pozwalają stworzyć język odpowiadający tematowi.

Natura, która uczestniczy w powstawaniu obrazu

Drugim ważnym obszarem praktyki Annette Golaz są eksperymenty z materiałami botanicznymi. Także tutaj interesujący jest nie sam fakt użycia naturalnych substancji, ale zmiana relacji pomiędzy przedstawioną rzeczywistością a fizycznym powstawaniem obrazu.

Roślina może być tematem fotografii, ale może też stać się materiałem uczestniczącym w jej powstaniu. Wieloletnie eksperymenty Annette Golaz z różnymi częściami roślin doprowadziły do stworzenia rozbudowanego repertuaru tonów i sposobów modyfikowania cyjanotypii.⁹

Powstaje w ten sposób szczególna sytuacja: natura znajduje się jednocześnie przed aparatem i w ciemni.

Ten aspekt praktyki Annette Golaz wydaje się szczególnie ciekawy w kontekście współczesnego zainteresowania materialnością obrazu. Nie chodzi bowiem tylko o powrót do naturalnych barwników. Istotne jest to, że materiał pochodzący ze świata organicznego wpływa bezpośrednio na wygląd finalnego dzieła.

Obraz zachowuje więc nie tylko informację o tym, co zostało sfotografowane, lecz także ślad materiałów, które uczestniczyły w jego powstaniu.

Fotografia jako doświadczenie

Podobną logikę można dostrzec w innych projektach Annette Golaz, między innymi w jej analogowych cyjanotypiach wykonywanych bez użycia energii elektrycznej. W jednym z nich artystka pracuje w odległej dolinie w szwajcarskiej części włoskojęzycznej kraju, wykorzystując wielkoformatowy aparat i dążąc do tego, aby cały proces powstawania obrazu odbywał się bez elektryczności.¹⁰

Ten projekt jest interesujący nie dlatego, że stanowi demonstrację technicznej sprawności. Pokazuje raczej, jak praktyka Annette Golaz konsekwentnie przesuwa uwagę z gotowego obrazu na cały proces jego powstawania.

Aparat, światło, materiał, czas, miejsce i odbitka stają się elementami jednej sytuacji.

Fotografia zaczyna być więc nie tylko rezultatem rejestracji, lecz również doświadczeniem materialnym.

Od eksperymentu do transmisji wiedzy

Jest jednak jeszcze jeden aspekt działalności Annette Golaz, który ma znaczenie wykraczające poza jej indywidualną twórczość.

W 2021 roku Routledge opublikowało pierwsze wydanie jej książki Cyanotype Toning: Using Botanicals to Tone Blueprints Naturally. Publikacja liczy 284 strony i została włączona do serii Contemporary Practices in Alternative Process Photography.¹¹ Książka nie ogranicza się do technicznego opisu jednego rozwiązania. Zawiera również szeroki przegląd możliwości wykorzystania materiałów botanicznych, część poświęconą kolorowi oraz prezentację artystów, którzy eksperymentują z tonowaniem cyjanotypii.¹²

Znaczenie tej publikacji można rozpatrywać szerzej niż tylko jako sukces autorki.

W przypadku fotografii alternatywnej szczególnie ważna jest transmisja wiedzy. Procesy historyczne nie funkcjonują już bowiem jako oczywisty element podstawowego wykształcenia fotograficznego. Wiedza o nich jest często rozproszona pomiędzy starymi podręcznikami, publikacjami, prywatnymi archiwami, doświadczeniami pracowni, warsztatami i nieformalnymi kontaktami pomiędzy artystami.

Kiedy Annette Golaz dokumentuje swoje eksperymenty i publikuje je w międzynarodowym wydawnictwie, jej doświadczenie przestaje być wyłącznie prywatnym zasobem jednej pracowni. Zostaje wprowadzone do obiegu i może być wykorzystane przez innych twórców. Sama artystka mówiła, że właśnie możliwość przekazania odkryć kolejnym osobom była jednym z powodów powstania książki.¹³

W tym miejscu praktyka artystyczna spotyka się z budowaniem ekosystemu.

Artystka w ekosystemie alternatywnej fotografii

Annette Golaz funkcjonuje dzisiaj w kilku rolach jednocześnie. Jest autorką obrazów, eksperymentatorką pracującą z historycznymi procesami, autorką publikacji i osobą uczestniczącą w edukacji kolejnych użytkowników tych technik. Jej oficjalna biografia podkreśla zarówno pracę z gumą, platyną i palladem oraz cyjanotypią, jak i badania nad tonowaniem botanicznym oraz rozwój własnej odmiany trójkolorowej cyjanotypii.¹⁴

Ta wielość ról jest istotna dla zrozumienia jej miejsca we współczesnej fotografii alternatywnej.

Ekosystem tego rodzaju nie składa się wyłącznie z artystów wystawiających swoje prace. Potrzebuje również autorów książek, nauczycieli, badaczy procesów, organizatorów warsztatów, archiwistów i osób, które przekazują doświadczenie dalej.

Annette Golaz jest dobrym przykładem artystki, u której wszystkie te funkcje mogą spotkać się w jednej praktyce.

Jej znaczenie nie sprowadza się więc do tego, że stworzyła interesujące obrazy cyjanotypowe. Równie ważne jest to, że bierze udział w przekształcaniu rozproszonych doświadczeń poszczególnych pracowni w wiedzę dostępną dla szerszego środowiska.

Po fotografii, przed obrazem

Praktyka Annette Golaz pokazuje, że współczesne wykorzystanie historycznej techniki może prowadzić znacznie dalej niż do rekonstrukcji dawnego wyglądu fotografii.

Najbardziej interesującym elementem jej twórczości jest przejście od cyjanotypii rozumianej jako charakterystyczny niebieski proces do cyjanotypii traktowanej jako narzędzie świadomego konstruowania obrazu.

Kolor otwiera tu nową przestrzeń wizualną. Wielowarstwowość pozwala inaczej organizować przedstawienie. Tonowanie botaniczne łączy obraz z materialnością natury. W projektach takich jak Fear of Dementia sposób obrazowania zaczyna bezpośrednio współtworzyć znaczenie. A publikacja książki rozszerza indywidualny eksperyment na obieg wiedzy.

Dlatego twórczości Annette Golaz nie warto sprowadzać do pytania, jak zmieniła kolor cyjanotypii.

Znacznie ciekawsze jest pytanie, co stało się z fotografią, kiedy ten kolor przestał ją definiować.

Odpowiedź znajduje się w jej pracach: fotografia staje się materiałem do dalszego przekształcenia, cyjanotypia — sposobem budowania obrazu, a eksperyment — formą wiedzy, która może zostać przekazana dalej.

W tym właśnie miejscu historyczna technika zaczyna funkcjonować jako współczesne medium.

---

Przypisy

1. Annette Golaz, Cyanotype Toning: Using Botanicals to Tone Blueprints Naturally, Routledge, 2021/2022. Routledge opisuje publikację jako rezultat badań autorki nad naturalnym tonowaniem cyjanotypii oraz jej możliwościami kolorystycznymi. (Routledge)

2. Annette Golaz w rozmowie z AlternativePhotography opisuje swoje wcześniejsze zainteresowanie gumą dwuchromianową, platyną i palladem oraz późniejsze skoncentrowanie się na cyjanotypii. Wskazuje również na reakcje alergiczne związane z dwuchromianem. Annette Golaz, „Interview with Annette Golaz – author of ‘Cyanotype toning’”, AlternativePhotography, 2021, aktualizacja 2024. (Alternative Photography)

3. Annette Golaz, „Creators in Focus: Artist Annette Golaz's Tricolor Cyanotype Process”, Lomography, 2026. Artystka opisuje dwuletnie eksperymenty z materiałami roślinnymi i uzyskanie szerokiego zakresu kolorów poprzez tonowanie cyjanotypii. (Lomography)

4. Tamże. Golaz opisuje rozwój trójkolorowej odmiany cyjanotypii jako rezultat dalszego etapu eksperymentów z kolorem i wielowarstwowym obrazem. (Lomography)

5. Annette Golaz, odpowiedzi udzielone Grzegorzowi Gorczyńskiemu w ramach badań nad współczesnymi praktykami fotografii alternatywnej. Artystka wskazuje, że fotografia stała się dla niej punktem wyjścia, a nie zakończeniem pracy, oraz że coraz częściej określa siebie jako printmaker.

6. Tamże. Annette Golaz wskazuje na znaczenie materiału, sposobu wykończenia, podłoża i oprawy w kształtowaniu finalnego obiektu.

7. Annette Golaz, Fear of Dementia — opis projektu w rozmowie dla Lomography. Artystka wykorzystuje kamerę obscura i rozmyty obraz projekcyjny, który następnie odtwarza w formie trójkolorowych cyjanotypii. (Lomography)

8. Tamże. Golaz opisuje współpracę z poetką oraz wzajemny dialog pomiędzy obrazami i tekstami poetyckimi. (Lomography)

9. Annette Golaz, „Interview with Annette Golaz – author of ‘Cyanotype toning’”, AlternativePhotography. Artystka opisuje ponad 1700 odbitek testowych wykonanych w trakcie badań oraz znaczenie materiałów botanicznych dla rozwoju jej praktyki. (Alternative Photography)

10. Annette Golaz, Lomography, op. cit. W projekcie dotyczącym szwajcarskiej doliny artystka dąży do wykonania obrazu bez użycia energii elektrycznej w żadnym etapie procesu. (Lomography)

11. Routledge, Contemporary Practices in Alternative Process Photography, informacja bibliograficzna dotycząca pierwszego wydania książki Annette Golaz, 24 września 2021; Routledge podaje 284 strony. W opisie pojedynczego tytułu copyright wskazany jest jako 2022. (Routledge)

12. Annette Golaz, Cyanotype Toning, Routledge. W drugiej części książki znajdują się prezentacje współczesnych artystów wykorzystujących tonowanie botaniczne, a w części pierwszej rozdziały dotyczące koloru i trójkolorowej cyjanotypii. (Routledge)

13. Annette Golaz, AlternativePhotography, op. cit. Artystka wyjaśnia, że książka powstała przede wszystkim z potrzeby udostępnienia wyników własnych eksperymentów i umożliwienia innym artystom ich dalszego rozwijania. (Alternative Photography)

14. Annette Golaz, „About me”, oficjalna strona artystki. Golaz określa swoją praktykę poprzez eksperymentowanie z dziewiętnastowiecznymi procesami fotograficznymi, badania nad tonowaniem cyjanotypii z wykorzystaniem botanikaliów oraz rozwój nowego procesu trójkolorowej cyjanotypii. (Annette Golaz Photography)

Źródło ilustracji:  Annette Golaz Photography, strona artystki – dział „Exhibitions”:

https://www.agolaz.ch/exhibitions/

Źródła podstawowe

Annette Golaz, Cyanotype Toning: Using Botanicals to Tone Blueprints Naturally, Routledge, 2021/2022. (Routledge)

Annette Golaz, „Interview with Annette Golaz – author of ‘Cyanotype toning’”, AlternativePhotography, 2021, aktualizacja 2024. (Alternative Photography)

Annette Golaz, „Creators in Focus: Artist Annette Golaz's Tricolor Cyanotype Process”, Lomography, 2026. (Lomography)

Annette Golaz, „About me”, oficjalna strona artystki. (Annette Golaz Photography)